Vrijwel iedereen die zich verdiept in emigreren, komt dit vroeg of laat tegen. Je stelt in een online groep een simpele vraag — over een vergunning, een inschrijving, een regeling — en binnen een uur staan er twintig reacties onder. De één zegt dat het in twee weken geregeld is. De ander zegt dat het maanden duurt. Een derde zegt dat het helemaal niet kan zoals je het vraagt. Je sluit het scherm en weet minder dan voordat je begon.
Dat zegt niets over de mensen die antwoord gaven. Het zegt iets over de werkelijkheid waarin die antwoorden zijn ontstaan.
De vraag is niet waarom mensen elkaar tegenspreken. De vraag is waarom zoveel verschillende ervaringen naast elkaar kunnen bestaan.
Een werkelijkheid in beweging
Die werkelijkheid staat voortdurend in beweging. Niet alleen de mensen die er middenin staan veranderen — ook wetgeving verandert, procedures worden aangepast, interpretaties verschuiven, interne werkwijzen bij instanties wijzigen, en de omstandigheden waarin iemand een aanvraag doet zijn nooit exact hetzelfde als een jaar eerder. Wat vandaag geldt, is niet automatisch wat volgende maand nog geldt. Wat in het ene kantoor gebruikelijk is, hoeft dat in het andere niet te zijn.
Ergens ligt daar altijd een vertrekpunt: de officiële regel, de gepubliceerde procedure, de wettekst. Dat vormt het officiële vertrekpunt. Maar de uitvoering van een regel is iets anders dan de regel zelf. Tussen de tekst op papier en wat er daadwerkelijk gebeurt, staan altijd mensen: een ambtenaar die een dossier beoordeelt, een loket dat op een bepaalde dag wel of niet druk is, een instantie die een regel op een bepaalde manier is gaan toepassen. Tussen de regel en de praktijk zit dus altijd tijd, en zitten altijd mensen.
Ook binnen dezelfde instantie kan de uitvoering in de loop van de tijd veranderen. Een werkwijze die vorig jaar gangbaar was, kan dit jaar zijn losgelaten. Een interpretatie die op het ene kantoor wordt gehanteerd, hoeft honderd kilometer verderop niet hetzelfde te zijn. De uitvoering verandert voortdurend, soms doordat regels veranderen, soms doordat mensen of omstandigheden veranderen.
Waar, maar niet voor iedereen
Wat iemand vertelt over zijn eigen ervaring, is een beschrijving van wat diegene op een bepaald moment daadwerkelijk heeft meegemaakt. Die beschrijving kan volledig waar zijn. Tegelijkertijd betekent dat niet automatisch dat die ervaring representatief is voor iemand anders, of voor hoe het er nu, of over een jaar, aan toegaat. Twee mensen kunnen exact dezelfde procedure doorlopen bij exact dezelfde instantie, en toch compleet verschillende ervaringen overhouden — zonder dat een van beiden ongelijk heeft. Ook een ervaring van drie jaar geleden kan op het moment zelf volledig kloppend zijn geweest, terwijl de regels, de uitvoering of de omstandigheden inmiddels zijn veranderd.
De meeste verwarring en discussie in dit soort gesprekken ontstaat niet doordat iemand onwaarheden vertelt. Ze ontstaat doordat een ervaring die op één moment, voor één persoon, in één specifieke situatie waar was, wordt gelezen alsof die altijd en voor iedereen geldt. De ervaring zelf is dan niet het probleem — het probleem is dat de context waarin die ervaring is ontstaan, onderweg is kwijtgeraakt: het moment, de plaats, de instantie, de precieze omstandigheden.
Twee reizen
Meer dan tweeduizend jaar geleden vestigden zich Griekse emigranten, voornamelijk Ioniërs, aan de Bulgaarse Zwarte Zeekust. Sindsdien is diezelfde kust nooit opgehouden mensen te ontvangen die ergens anders opnieuw beginnen — soms uit noodzaak, soms uit nieuwsgierigheid, soms om redenen die zij zelf nauwelijks onder woorden konden brengen. De wereld eromheen veranderde telkens. De reis zelf bleef.
Elk voorjaar en najaar trekken duizenden ganzen over de baai van Sozopol, in V-formatie. De voorste vangt de meeste wind; zodra hij vermoeid raakt, neemt een ander zijn plaats over. Geen van hen legt de tocht alleen af.
Twee reizen, dezelfde kust, eeuwen uit elkaar.
Bulgarion is uit die gedachte ontstaan: niet om te bepalen wie er gelijk heeft in een discussie, en niet om de ene ervaring boven de andere te plaatsen, maar om elke ervaring te begrijpen binnen de omstandigheden waarin ze is ontstaan — wanneer, waar, bij wie, onder welke omstandigheden.
Een ervaring is zelden onwaar. Ze is hooguit haar context kwijtgeraakt onderweg.